Эмч нар бөөрийг дотоод эрхтний язгуур, амьдралын үндэс гэж үздэг. Гэтэл сүүлийн үед бөөрний үрэвслээр өвчлөгсдийн нас залуужиж байна. Гэвч донор болж, эрхтнээ өгнө гэх ойлголт хүмүүсийн сэтгэлгээнд ер суухгүй, аймшигтай зүйл мэтээр төсөөлөн хүлээж авдаг байна. Энэ талаар Улсын нэгдүгээр төв эмнэлгийн Эмнэлзүйн эмгэг судлалын лабораторийн эмнэлзүйн тусламж үйлчилгээ эрхэлсэн эрхлэгч, анагаах ухааны докторант Ж.Саранцэцэгтэй ярилцлаа.

-Сүүлийн үед бөөрний архаг дутагдалтай өвчтөний тоо нэмэгдсээр байна. Бөөрний дутагдалд ороход юу нөлөөлдөг вэ?

-Монголчуудын хамгийн их өртдөг өвчний тоонд бөөрний архаг дутагдал, бөөрний уйланхай, чихрийн шижин, цусны даралт багтаж байна. Олон жил цусны даралттай явахаар бөөрний судсуудыг гэмтээж дутагдалд оруулдаг. Бөөрний олон янзын өвчин бий. Бөөр нь хүний биеийн хортой бодисыг гадагшлуулж цэвэршүүлэх үүрэгтэй хос эрхтэн. Өөрөөр хэлбэл, нэг нь нөгөөгийнхөө үүргийг гүйцэтгэж чаддаг. Бөөрний үйл ажиллагаа алдагдахад цусаар эргэлдэж буй бодис шээсээр ялгарахаа больдог. Хортой бодис шээсээр ялгарахаа болих үед бөөр гэмтэнэ. Монголын эрс тэс уур амьсгал бөөрний өвчлөлд их нөлөөлдөг. Манай хүн амын ихэнх нь бөөрний өвчтэй байна. Бөөрний архаг дутагдал эцсийн шатандаа ороход бөөр шилжүүлэн суулгах мэс засалд орохоос өөр сонголт байдаггүй. Бөөр шилжүүлэн суулгалт нь суулгацын амьдрах чадвар сайн байхаас гадна өвчтөн амьд үлдэх магадлал илүүтэй. Манайд жилд багаар бодоход 40-50 бөөр шилжүүлэн суулгах шаардлагатай байгаа.

-Бөөрний үйл ажиллагаа хэвийн бус болох үед биед ямар шинж тэмдэг илэрдэг вэ?

-Үүсч буй шалтгаануудаас үл хамааран бөөрний дутагдал нь цусны даралт ихсэх, цус багадах, уушги плеврийн эмгэгшил, цусны бүлэгнэлтийн алдагдал, халдварын хүндрэл зэрэг хам шинжээр илэрдэг. Эмнэлзүйн өөрчлөлт нь идсэн зүйл эвгүй амтагдаж, хоолонд дургүй болж бөөлжис цутгах, ходоод гэдэс хямарч, шөнө олон удаа шээх, шээсний өнгө цайж, бага зэрэг турах, арьс хуурайших зэргээр мэдрэгдэнэ. Эдгээр шинж тэмдэг хүндрэхээрээ арьс цонхийж, цус багадалт илэрч, цусны даралт өндөр болно. Өвчин хүндрэх шатандаа орсон үед амнаас нь шивтэр шиг зүйл үнэртэж, арьс хуурайшиж, зэвхийрч цайна. Турах, цус багадах, эрхтэн системд өөрчлөлт орох зэрэг шинж тэмдэг илэрдэг.

-Бөөр шилжүүлэн суулгах мэс заслын хагалгаанд орох өвчтөнүүдэд донор олох нь амаргүй байдаг гэсэн. Голдуу төрсөн ах дүү, төрөл садан нь донор болсон байдаг юм билээ?

-Донорыг хоёр янзаар сонгодог. Эхнийх нь цогцосноос авч болох ч энэ нь Монголд ховор. Монголчуудын сэтгэхүйд шашин шүтлэг их нөлөөлдөг. Олны дунд “Эд эрхтнийг нь авахаар сүнс нь хоргоддог юм гэнэ лээ” гэх буруу ойлголт одоо ч байдаг. Донор болж, эрхтнээ өгнө гэх ойлголт хүмүүсийн сэтгэлгээнд ер суухгүй байна. Үүнийг аймшигтай зүйл мэтээр төсөөлөн хүлээж авдаг. Уг нь хүнд амьдрал хайрлана гэдэг бол хамгийн том буян шүү дээ. Манайд 2008 оны есдүгээр сараас цогцосноос бөөр авах ажиллагааг хийж эхэлсэн. Мэс засал хийлгэж, судалгаанд хамруулсан иргэдийн 80 гаруй хувь нь 50 хүртэлх хувийн тохироотой өвчтөнүүд байна. Тэгэхээр аль болох тохироо сайтай хүмүүсийг оруулах ёстой. Улмаар мэс заслын дараа тодорхой графикийн дагуу байнга хяналтад байх ёстой. Хянах явцад эсрэг биетийг арилгаж зайлуулах эмчилгээ хийгээд бөөрөө хамгаалах шаардлагатай гэдэг нь харагдаж байгаа. Донорын асуудлыг шийдэж байж бөөр шилжүүлэн суулгалтын тоо нэмэгдэнэ. Хэрэв эрхтэн шилжүүлэн суулгалтын технологийг төрөөс дэмжиж туслаад байвал оношилгоо эмчилгээ болон бусад салбар дагаад хөгжинө. Одоогоор бидний судалсан 70 хүний долоод нь л донор суулгасан. Үлдсэн 63 хүнд нь өөрсдийнх нь цусан төрлийн ах дүү, хамаатан садан нь бөөрөө өгчээ. Тэгэхээр дийлэнх нь амьд донор байна шүү дээ. Гэтэл Америкт дийлэнх нь цогцосноос бөөр авсан байдаг. Гэмтлийн болон харвалтаар өнгөрсөн хүний бөөр хоёр, элэг нь нэг хүний амийг аврах боломжтой. Тиймээс энэ талд нийт иргэдийн ухамсар, ойлголтыг сайжруулах, төрийн зүгээс ч гэсэн үүнийг дэмжсэн бодлого явуулах ёстой юм.

-Тохирооны талаар арай дэлгэрэнгүй тайлбарлаж болох уу?

-Бөөр шилжүүлэн суулгахад донор болж буй хүмүүст эдийн тохирооны шинжилгээ хийж, хамгийн сайныг нь сонгож авдаг. Гэхдээ 100 хувь тохироо таарсан донор тэр бүр олддоггүй. Бидний судалгаанд бөөрний мэс засалд орсон 100 гаруй хүний 70-ыг нь хамруулсан. 2006-2014 он хүртэлх хугацаанд бөөрний мэс засалд орсон хүмүүсийг хамруулсан гэсэн үг. Судалгаагаар нийт өвчтөний амьдрах чадварыг 84 хувьтай байна гэж дүгнэсэн. Судалгаанд хамруулсан нийт бөөрний70 хувь нь ажиллагаатай байсан бөгөөд бөөр шилжүүлэн суулгаснаас хойш сүүлийн таван жилийн мэс заслыг судалж, шинжилж үзсэн.

-Мэс заслын эмчилгээний явцад өвчтөнд хүндрэл гарах тохиолдол байдаг биз?

-Бөөр шилжүүлэн суулгах эмчилгээний явцад олон тохиолддог хүндрэл нь архаг ондоошил. Мэс заслын эмчилгээний дараах үед дархлал дарангуйлах эмийн бодисыг урт удаан хугацааны турш, тохирох тунгаар хэрэглэдэг нь дээрх хүндрэлээс сэргийлэх үндсэн эмчилгээ болдог. Тиймээс мэс заслын өмнө өвчтөний зүрх, уушги, ходоод гэдэсний зам, элэгний үйл ажиллагаанд нарийн шинжилгээг заавал хийх ёстой. Бүдүүн гэдэсний чулуужилт, цөсний чулуу зэрэг нь бөөр шилжүүлэн суулгасны дараа хүндрэл үүсгэх эрсдэлтэй тул өмнө нь мэс засал хийж авах шаардлагатай.

-Бөөр шилжүүлэн суулгах мэс заслыг дотоодод хийж байгаа ч хүмүүс өндөр хөгжилтэй орныг зорих нь их. Өвчний ямар шатанд хүрсэн тохиолдолд гадаадын эмнэлгийг сонгож болох вэ?

-Элэгний С вирустэй хүнд энэ төрлийн мэс ажилбар хийх амаргүй. Хагалгааны дараа дархлаа дарангуйлах эм уухаар элэгний С вирус идэвхжиж сэргэдэг. Ийм үед хийх эмчилгээ ховор тул хүнд байдаг. Нөгөө нь донортойгоо цусны бүлэг тохирохгүй өвчтөнд хийдэггүй. Гэхдээ бид энэ бүхнийг ойрын жилүүдэд хийдэг болохоор том зорилт тавиад ажиллаж байна. Пакистан, Шриланк, Хятад, Солонгос улсад бөөр шилжүүлэн суулгуулсан хүмүүс 3-6 сарын хугацаатай хяналтдаа орохоор гадагшаа явж байна. Үүнийг дагаад маш их мөнгө гадагшаа гардаг. Гэтэл Монголд хийлгэсэн хотын иргэн бол сар тутамд, хөдөөний иргэд улирал тутамд тасралтгүй хяналтад ороод явдаг. Үүн шиг тохирсон эмчилгээгээ аваад цаг тухайд нь үзүүлж харуулах ёстой. Манайд одоохондоо оношийг баталгаажуулах талд дутагдалтай байна. Зарим нэг технологийн дэвшил хийх шаардлага бий. Монгол Улсад бөөр шилжүүлэн суулгах мэс заслын үр дүн сүүлийн үед сайжирч байгаа болохоор заавал гадагшаа явах шаардлагагүй болсон байна.

Ц.Заяа