Бид усыг чандмань эрдэ-нэтэй зүйрлэж ярьдаг. Энэ нь ч үнэн. Учир нь, ус хүний амьдралын үнэт хэрэглээ, юугаар ч орлуулшгүй зүйл билээ. Түүний үнэт чанар нь химийн аргаар гарган авч болдоггүй, усгүйгээр хүн, амьтан амьдарч чадахгүйд оршиж байгаа юм. Сүүлийн жилүүдэд мэргэжилтнүүд усаа хайрлаж гамнахгүй бол манай улс ундны усны нөөцгүй болоход ойртсоныг анхааруулсаар байгаа. Гэтэл бид хайрлаж, гамнаж байгаа билүү.

Нийслэлийн иргэдийн 30 гаруй хувь нь орон сууцанд амьдардаг. Тэдний нэг нь л усны цоргоо хаалгүйгээр шүдээ угаахад 5-10, ванндаа ус дүүргэж орвол 150-180, 10 орчим минут аягаа угаахад 43, бие засах өрөөний суултуурын усыг татахад 5-10 литр усыг урсгадаг гэсэн судалгаа байдаг байна. Энэ бол зөвхөн ганцхан удаагийн зарцуулах ус аж. Хүн өдөрт дор хаяж 3-4 удаа бие заслаа гэхэд 20-30 литр ус урсан өнгөрөөд зогсохгүй угаалгын машин ажиллуулах, гар нүүрээ угаах, тоос шо-роо, шавхайгаа арилгах зэрэг бидний өдөр тутмын хэрэгцээнд усны хэрэглээ маш их. Тэр дундаа орон сууцны айл өрх усны цоргоо онгойлгоход л халуун, хүйтэн ус нь бэлэн урсдаг болохоор гэр хорооллынхонтой харьцуула-хад хэрэглээ хэдэн арав да хин их байдаг. Оршин суугч дын энэ их хэрэглээг цэгцлэхийн тулд 1995 оноос хэрэглэгчдэд түгээх эрчим хүч, уур усны тооцоог ашиглалтын талбай, хүн амын тоогоор тоо цож байхыг хориглож, бо дит хэрэглээг тоолуураар хэмжихээр зохицуулжээ. Үүнээс хойш усыг тоолуураар хэмжих тухай эрчимтэй ярьж, 2012 он гэхэд орон сууцны өрх айлын 50, өнгөрсөн жилийн байдлаар60 гаруй хувь буюу 86 мянган айл усны тоолуур ашиглаж байна гэсэн судалгаа гарчээ. Үлдсэн 30 гаруй хувь нь мэргэжлийнхний хэлдгээр “задгайгаар” усны хэрэглээний төлбөрөө төлдөг ажээ. Ус ны хэрэглээний төлбөрөө“зад гайгаар” төлдөг иргэдийн сэтгэгд лийг сонслоо.

ТООЛУУРТАЙ БОЛЧИХВОЛ УСНЫ МӨНГӨ ИЛҮҮ ГАРАХ БАЙХ ГЭСЭНДЭЭ ТАВИУЛААГҮЙ

Сонгинохайрхан дүүргийн иргэн Ц.Байгальмаа “Би дүү нартайгаа нэг өрөө байр түрээсэлдэг. Хуучны байр бо ло хоор усны тоолуургүй юм билээ. Уг нь тоолууртай болчихвол дусал ус бүрт мөнгө бодогдож байгаа гэж бодоод гамтай хэрэглэнэ. Гэтэл тоолуургүй учраас нэг их санаа зовоод байдаггүй. Хүссэн хэмжээгээрээ л хэрэглэдэг” гэсэн бол Баянзүрх дүүргийн иргэн Х.Батсүх “Манайх усны тоолуургүй. Хэдэн жилийн өмнө хөнгөлөлттэй үнээр тоолуур тавиад өгье гэсэн хүмүүс ирж байсан. Гэхдээ манайх ам бүл олуулаа. Тиймээс маш их ус зарцуулдаг. Хэрвээ тоолуур тавьчихвал усны мөнгө задгайгаар төлснөөс илүү гарах байх гэж бодоод тавиулаагүй” гэв. Усны тоолуургүй иргэд ийн хариулт өглөө. Харин зарим иргэний хувьд усны тоолуур худалдан авч тавиулах гэхээр багагүй мөнгө шаардлагатай гэ сэн шалтгаанаар хойш нь тавь саар байдгаа хэлсэн юм. Хуу лийн дагуу тоолуур нь эзэм-шигчийн өмч учраас тоолуураа худалдаж авах ёстой. Нэг тоолуурын үнэ 30-35 мянга бөгөөд нэг айл таван тоолуур тавиулбал хамгийн багадаа 150 мянган төгрөг зарцуулах аж. Энэ талаар УСУГ-ын дэд дарга, ерөнхий инженер Б.Батсүхээс асуухад “УСУГ бүх хэрэглэгчийг 100 хувь тоолууржуулсан. Айл өрхийг тоолууржуулах асуудлыг Орон сууц, нийтийн аж ахуйн удир-дах газрынхан хариуцдаг” гэсэн юм. Үүний дагуу Орон сууц, нийтийн аж ахуйн удирдах газрын Техникийн бод ло-гын хэлтсийн дарга Ш.Цэдэндамбаас дараах зүйлийг тодрууллаа.

УСНЫ ТООЛУУРГҮЙ АЙЛЫН НЭГ ХҮНИЙ ХОНОГИЙН ХЭРЭГЛЭЭ 156 ЛИТР ТООЛУУРТАЙ БОЛ 100 ЛИТР БАЙДАГ

-Нэг иргэн хоногт хэдэн литр ус хэрэглэдэг вэ?

-Орон сууц, нийтийн аж ахуйн удирдах газрын үйлчилдэг, усны тоолууртай айл өрхийн нэг гишүүн хоногт 100 литр ус хэрэглэдэг гэсэн тооцоо бий. 1990 оны үед орон сууцны нэг оршин суугч хоногт 300-400 литр ус хэрэглэдэг байлаа. Харин өнгөрсөн оны дүнгээр усны тоолуургүй айлын нэг хүний хоногийн хэрэглээ156 литр болсон байсан. Энэ нь манай байгууллагад хэрэгжүүлж буй төсөл, хөтөлбөрийн үр дүн юм. Дэлхийн болон Азийн хөгжлийн банкны хөнгөлөлттэй зээл, буцалтгүй тусламжаар ус, дулаан дамжуулах төвүүдийн тоног төхөөрөмжийг иж бүрэн шинэчилсэн. Ингэснээр хүмүүсийн хэрэгцээгээр нь усаа шахдаг болсон. Өмнө нь бол иргэд ус хэрэглэсэн хэрэглээгүй шууд шахдаг байсан. Мөн айлуудыг тоолууржуулснаар усны хэрэглээ багасч байна.

-Тоолууржуулах ажлын явц ямар байна вэ?

-Манайх90 гаруй мянган өрхөд үйлчилдэг. Эдгээрийн 66 хувь нь тоолууртай болсон. Нийт өрхийн дийлэнхийг тоо-луур жуулсан нь бидний 10 гаруй жилийн хөдөлмөр юм. Энэ жил тоолууржуулалтыг 70 хувьд хүргэхээр ажиллаж байна.

-Айл өрхийг тоолууржуулахад хүндрэлтэй зүйл юу байна вэ?

-Хуучны байруудын шугам сүлжээнд тоолуур тавихад хүндрэл учруулдаг. Мөн иргэдийн хувьд тоолуур тавиу лах санхүүгийн боломж бололцоо тааруухан байгаагаас тоолууржуулалтын явц удаашралтай байгаа юм.

-Тоолуур дунджаар хэдэн төгрөгийн үнэтэй вэ?

-30-35 мянган төгрөгийн үнэтэй. Нэг айлд 2-5 тоолуур тавьдаг. Иргэд усны тоолуураа тавиулчихвал эдийн засгийн хувьд ашигтай гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Тоолууртай айлын хэрэглэсэн нэг литр усыг 50, тоолуургүйг нь 65 мөнгөөр бодож төлбөрийг авдаг.

-Тоолуур тавьснаар нэг айл хэчнээн литр ус хэмнэж байгаа бол?

-Тодорхой хэмжээнд хэмнэ-нэ. Гэхдээ тухайн айлын хэрэг-лээнээс хамаарна. Тоолуургүй айлын хэрэглээг ус дамжуулах төвөөс хэчнээн литр ус гарсан, түүнийг тоолуургүй хэрэглэгчийн тоонд хувааж гаргадаг. Манайд ирсэн хам-гийн сүүлийн мэдээгээр хоногт 156 л ус хэрэглэж байна. Гэхдээ бид тоолуургүй айлыг хоногт дунджаар хамгийн багадаа 230 литр ус хэрэглэдэг гэж үзээд тооцоог нь авдаг. Тэ гэхээр тоолуур тавиулбал санхүүгийн хувьд хэмнэлттэй гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.

-Үлдсэн 30 хувийг хэзээ тоолууржуулж дуусах вэ?

-Ер нь төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлээд таван жилийн дотор100 хувь тоолууржуулах боломжтой. Ус хэрэглэж байгаа айл өрх бүр тоолууртай байх ёстой гэсэн хууль байдаг. Тиймээс оршин суугчид ухамсраараа тоолуур тавиулах нь чухал.

2020 ОНД УЛААНБААТАР ХОТЫН ГҮНИЙ УСНЫ НӨХӨН СЭРГЭЭГДЭХ ХЭМЖЭЭ ХЭРЭГЛЭЭТЭЙГЭЭ ТЭНЦЭНЭ

Монгол орны нийт усны 80 хувь нь гадаргын, үлдсэн нь гүнийх байдаг. Гэтэл хэрэглээний 80 хувийг гүний, 10 орчим хувийг гадаргын буюу булаг шандны усаар хангадаг байна. Тэгэхээр та бид хамгийн бага нөөцтэй гүний усаа хамгийн их хэрэглэдэг гэсэн үг юм. 2020 он гэхэд Улаанбаатар хотын гүний усны нөхөн сэргээгдэх хэмжээ, бидний хэрэглээ хоёр тэнцүү болно гэнэ. Түүнээс цааш хэрэглээ ихэсч, гүний усны нөхөн сэргээгдэх хэмжээ багасах аж. Тиймээс ундны цэвэр ус санаа зовоосон хамгийн гол асуудлын нэг болоод байна. Хүн төрөлхтөн орчин үеийн шинэ технологийн дагуу колонайзийн буюу эсийн аргаар юуг ч хиймлээр хийж, гарган авч чадаж байна. Английн эрдэмтэд Дойлийн хонь, Өмнөд Солонгосын эрдэмтэд нохойг эсийн аргаар гаргаж авсан байдаг. Тэр ч байтугай хүн хүртэл гаргаж болохыг нээсэн. Тэгвэл энд нэг л зүйлийг хүн төрөлхтөн гаргаж авч чадахгүй бөгөөд тэр нь ус юм.

Ц.Заяа