МЭӨ 484-425 онд амьдарч байсан түүхч Геродот, МЭӨ 305-204 онд амьдарч асан эрдэмтэн Киренегийн Каллимакус нар эртний “Долоон гайхамшиг”-ийг тэмдэглэн үлдээсэн тухай домог мэт яриа байдаг. Гэвч уг жагсаалт өнөөдрийг хүртэл олдоогүй байна. Харин МЭӨ 140 оны үед Сидоны Антипатер дээрх хоёр хүний жагсаалтыг эмхтгэн нэгтгэж, байгууламжуудын бүтцийг тайлбарласан яруу найраг туурвисан нь олджээ. Энэхүү баримт дээр тулгуурлан Америкийн эртний хүн судлалын академиас  “Хүн төрөлхтний эртний долоон гайхамшиг”-ийг нэрлэжээ.


НЭГ. “ГИЗАГИЙН АУГАА ПИРАМИД”
МЭӨ 2560 онд байгуулагдсан уг пирамид нь дэлхийн хамгийн эртний аварга томд тооцогддог пирамидын нэг юм.
“Гизагийн аугаа пирамид” хэмээгддэг Хеопсын пирамид нь өнөөгийн Египет Улсын нийслэл Кайр хотын ойролцоохь Гизад байх хаадын оршуулгын цогцолбор пирамидууд дунд оршино. Энэ байгууламжийг Египетийн дөрөв дэх хаант улсын Хеопсын шарилыг хадгалах булш гэж таамагладаг агаад барьж дуусгахад 20 жилийн хугацаа зарцуулсан хэмээн судлаачид үздэг.
Пирамид баригдаж дууссанаасаа хойш 3800 жилийн турш хүний гараар бүтээгдсэн хамгийн өндөр байгууламж байсан байна.


ХОЁР. ВАВИЛОН ДАХЬ ДҮҮЖИН ЦЭЦЭРЛЭГ
Вавилоны дүүжин цэцэрлэг буюу Семирамидын дүүжин цэцэрлэг нь өнөөгийн Иракийн Ал Хилла хотын ойролцоо орших ажээ. Байгууламжийг МЭӨ 600 оны үед шинэ Вавилоны хаант улс буюу Чалдийн хаан II Навуходоносорын зарлигаар байгуул сан байна. Тэрбээр эхнэр Медиа Амитистаа зориулж бариулсан бөгөөд урт наст модод, анхилуун үнэрт цэцэгс, ургамлыг төрсөн газраас нь авчирч ургуулсан ажээ.
Харамсалтай нь уг цэцэрлэг МЭӨ I зууны үед газар хөдлөлтийн уршгаар сүйрсэн гэж тэмдэглэгдэн үлдсэн байна.




ГУРАВ. ОЛИМП ДАХЬ ЗЕВСИЙН ХӨШӨӨ
Олимп ууланд байсан Зэвсийн хөшөө эртний долоон гайхамшгийн нэгт багтжээ.
Уг хөшөөг сонгодог уран бүтээлчдийн үеийн алдарт барималч Фидиас МЭӨ 432 оны үед Грекийн Олимп уулнаа босгосон байна.
Суумал дүртэй хөшөө нь төв сүмийн хойморт байрлах бөгөөд ойролцоогоор 12 метр өндөртэй байсан ажээ. МЭӨ I зууны үед амьдарч байсан газар зүйч Страбогийн тэмдэглэлд “Зевсийг босоогоор нь дүрслэн бүтээсэн бол сүмд багтахгүй байх байсан” хэмээжээ.
Зевсийн хөшөөг эртний Грекийн баримал урлалын нэг төрөл “хриселефантин” аргаар хийсэн байна. Хөшөөний их биеийг модоор босгож дээгүүр нь нимгэн алтаар бүрж, зааны ясаар чимэглэсэн байжээ.
Энэхүү бүтээлд зориулж алт, зааны яс, халуун орны үнэт хар мод, чулуун чимэглэл бүхий хуш модон сэнтий урласан байдаг. Хөшөөний баруун талд ялалтын охин тэнгэр Никейгийн бага хөшөө, зүүн гарт нь гэрэлт таяг бариулж, бүргэд суулгасан байдалтайгаар дүрслэн бүтээжээ.
Уг хөшөө яаж устсан тухай тодорхой баримт байдаггүй.
Зарим судлаачид МЭ V зууны үед Константинополь хот улсын мэдэлд байхдаа их түймэрт автан шатаж үгүй болсон гэж үздэг. 1954-1958 оны хооронд Олимп уулнаа археологийн малтлаг хийж уг байгууламжийн суурь байх боломжтойг нотолсон юм. Улмаар дахин сэргээн байгуулж болох техникийн ажлыг ч давхар гаргасан байдаг.

ДӨРӨВ. АРТЕМИСИЙН СҮМ
Артемисийн сүм буюу дэлхий нийт Дианагийн сүм хэмээн нэрлэдэг байгууламж нь Артемист зориулан байгуулагдсан бөгөөд Персийн Ахейменидийн улсын нутаг /одоогийн Турк Улс/ Эфестэд МЭӨ 500 оны үед баригджээ.
Хүрлийн үеийн соёлын дурсгал, эртний дэлхийн долоон гайхамшгийн нэг уг сүмийг Лидийн Кроесусын зарлигаар бүтээсэн байдаг.
Уг бүтээлийг 120 гаруй жилийн турш барьж байгуулсан нь өнөөдрийг хүртэл хамгийн удаан баригдсан байгууламжийн нэгд тооцогдсоор байгаа юм.



ТАВ. МАУССОЛОС ХААНЫ БУНХАН
Мауссолосын бул хэмээн нэрлэгддэг байгууламж нь МЭӨ 353-350 оны хооронд Персийн хаан Мауссолос болон эхнэр хааны эгч нь болох Кариагийн II Артемист зориулан босгожээ. Энэхүү гайхамшигт байгууламжийг Грекийн архитекторч Сатирус, Пифиус нарын удирдлага дор барьсан байдаг.
45 метр өндөр байгууламжид эртний Грекийн уран барилгын мастерууд болох Леокарес, Бриаксис, Паросын Скопас, Тимофиус нарын уран барилгын онцлогийг тусгаж дөрвөн талыг нь өөр өөр байдалтайгаар урлажээ.

 

ЗУРГАА. РОДОС ГЕЛИОСЫН ХӨШӨӨ
Родос арлын Колосусыг МЭӨ 292-280 оны хооронд уран барималч Линдосын Чаресын удирдлага дор Грекийн Родос арал дээр байгуулжээ.
Эртний Грекийн нарны бурхан Гелиосын аварга хөшөө юм. Уг хөшөө нь устахаасаа өмнө эртний ертөнцийн хамгийн өндөр байгууламж байсан аж.

Ойролцоогоор 30 метр өндөртэй уг барилга эртний дэлхийн долоон  гайхамшгийн нэгд зүй ёсоор багтана.







ДОЛОО. АЛЕКСАНДРЫН ГЭРЭЛТ ЦАМХАГ
Александрын гэрэлт цамхагийг МЭӨ III зуунд Египетийн Александрия хотын усан боомтод зориулан босгожээ. 115-150 метр өндөр уг байгууламж олон зууны турш хүний гараар бүтээгдсэн хамгийн өндөр барилгын нэгд тооцогддог байв.
Анх баригдахдаа Хуфу болон Хафра пирамидын дараа орохуйц том байгууламж байжээ. Судлаачид XIV зууны үед уг цамхагт нэмэлт өргөтгөл хийж 180 метр болгосон гэж үздэг.